BİLDİRİ DETAY

Muhammet KURUCU, Tuba Nur OLĞUN
YEREL YERLEŞİM DOKULARININ MODERNLEŞEN ANADOLU KENTLERİ BAĞLAMINDA İRDELENMESİ: ELAZIĞ ÖRNEĞİ
 
Giriş: Anadolu, tarih boyunca farklı kültür ve medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır. Günümüzde de çok kültürlü bir yapıda olan Anadolu’da tüm bu kültürler, uyum içinde, bir arada varlıklarını devam ettirmektedir. Hem geçmişte hem de günümüzde görülen bu çok kültürlü ortam, Anadolu’nun sanatsal, estetik ve mimari anlamda da gelişmesini ve zenginleşmesini sağlamıştır. Bu sayede günümüz Anadolu topraklarında geçmişten günümüze birçok sanat eseri ve mimari eser ulaşmıştır. Yere ve kültüre özgü kurulan Anadolu yerleşimleri, günümüze ulaşan süreçte farklı medeniyetlerin etkisiyle evrilmiş ve bu süreç boyunca farklı sanat dallarının ve mimari yaklaşımların temelleri atılmıştır. Bunlardan bir kısmı günümüze kadar ulaşabilirken bir kısmı değişikliklere uğramış; bir kısmı ise yok olmuştur. Anadolu’da yerel niteliklerin etkisiyle kurulan köklü yerleşimlerden biri de Elazığ kentidir. Temeli Harput’a dayanan Elazığ, hızla değişen ve modernleşen Anadolu kentleri arasında yerini almıştır. Tarih boyunca Asur, Huri, Hitit, Urartu, Pers, Sasani, Roma, Bizans, Emevi, Selçuklu, Artuklu, Akkoyunlu ve Osmanlı olmak üzere birçok medeniyete ev sahipliği yapan, aynı zamanda başta Hristiyanlık ve Müslümanlık olmak üzere farklı inançları da bünyesinde barındırmış olan Harput; tüm bu medeniyetlere ve inançlara göre, yere özgü niteliklerle birlikte gerek sanatsal, gerek estetik, gerekse mimari anlamda oldukça nitelikli bir yerleşim olmuştur. Ancak zamanla yerleşim değişime uğramış; günümüz Elazığ kent dokusu oluşurken Harput yerleşimine ait eserlerin ancak bir kısmı günümüze ulaşabilmiştir. Amaç: Bu çalışmanın amacı, yere, kültüre ve medeniyetlere özgü niteliklerle oluşmuş, yerel yerleşim dokularının günümüze ulaşan süreçteki değişimini Elazığ kenti özelinde, sanat, estetik ve mimari bağlamda ele alarak irdelemek; yapılan araştırmalar ışığında söz konusu sanatsal, estetik ve mimari değerlerin korunmasına katkı koymaktır. Bu anlamda köklü bir geçmişe sahip Harput yerleşimi ve devamında hızlı bir değişim ve modernleşme etkisiyle günümüze ulaşan Elazığ kenti, modernleşen bir Anadolu kenti olduğu kadar sahiplik ettiği yerel yerleşim dokusu ile de önemli bir örnektir. Kapsam: Çalışma kapsamında Anadolu’da bulunan yerel yerleşim dokularının günümüze ulaşan süreçteki değişimi ve modern birer kente dönüşümü Elazığ örneği üzerinden irdelenerek bu değişime sebep olan kullanıcı etkisi, tasarım etkisi, teknoloji etkisi ve koruma bilincinin henüz gelişmemesine bağlı olarak ortaya çıkan durumlar ele alınacaktır. Bu bağlamda Elazığ kenti ve kentin köklerini oluşturan Harput, tarihi, coğrafi, sosyo-kültürel, sanatsal ve mimari anlamda detaylandırılacaktır. Yapılan araştırmalar ve gözlenen değişimler ışığında kentin modernleşme sürecindeki sanatsal, estetik ve mimari kayıpları değerlendirilecektir. Sınırlılıklar: Araştırma Elazığ kenti ve Harput yerel yerleşim dokusu ile sınırlandırılmıştır. Yöntem: Çalışmanın temelini oluşturmak bağlamında öncelikle genel olarak yerel yerleşim dokuları ve modernleşen Anadolu kentleri değerlendirilmiştir. Ardından Elazığ kenti ve Harput geleneksel yerleşim dokusu tarihi, sosyal, kültürel, mimari ve sanatsal yönlerden ele incelenmiştir. Yaşanan değişimlerin nedenleri irdelenmiş ve tahribatın en aza indirilmesine yönelik değerlendirmeler yapılmıştır. Bulgular: Çalışma ile Anadolu kentlerinde yaşanan değişimlerin nedenleri, Elazığ kenti özelinde detaylı olarak ortaya çıkarılmıştır. Kullanıcı, tasarım, teknoloji ve koruma bilincindeki eksiklik etkisiyle kentin yerel yerleşim dokusunun korunmasının zorlaştığı görülmüştür. Sonuç: Çalışmanın sonucunda elde edilen verilerle, modernleşme süreci hızla devam eden bir Anadolu kenti olan Elazığ’da geçmişten günümüze ulaşan kültürel miras gerek sanat ve estetik, gerekse mimari nitelikler özelinde değerlendirilerek; söz konusu mirasın korunması ve doğru bir şekilde gelecek nesillere aktarılmasına yönelik öneriler getirilmiştir. Bu anlamda yapılan çalışmanın, kentin yitirdiklerini hatırlatma, yitirilenleri geri kazandırma ve günümüze ulaşan mirası koruma bağlamında farkındalık oluşturacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler: yerel yerleşim, modernleşen kentler, Anadolu, Elazığ, Harput



 


Keywords: